ياشاسين آذربايجان - Long live Azerbaijan

.

بير سيرا يازيلاردا “اؤنه ري” کلمه سينين آزربايجان تورکجه سي قوراللارينا اويماديغي ساولانير (ايدديعا ائديلير)، آراسيرا دا بو يئني دئگينين (نئولوژيسمين) يئرينه “اؤنه ر” کلمه سي ايشله ديلير. آشاغيداکي يازيدا، بو ايکي توتومون يانليش اولدوغو گؤسته ريلمه يه چاليشيلميشدير. “اؤنه ري” کلمه سي آزربايجان تورکجه سينين قورال و ياسالارينا اويقوندور.

بير سيرا يازيلاردا “اؤنه ري” کلمه سينين آزربايجان تورکجه سي قوراللارينا اويماديغي ساولانير (ايدديعا ائديلير)، آراسيرا دا بو يئني دئگينين (نئولوژيسمين) يئرينه “اؤنه ر” کلمه سي ايشله ديلير. آشاغيداکي يازيدا، بو ايکي توتومون يانليش اولدوغو گؤسته ريلمه يه چاليشيلميشدير.

“اؤنه ري” کلمه سي آزربايجان تورکجه سينين قورال و ياسالارينا اويقوندور.

“اؤنه ريÖnәri ” کلمه سي، فارسجا “پيشنهاد” و عربجه “تکليف” کلمه لرينين تورکجه قارشيليغيدير. يازار و ديلچي ايبراهيم رفرف`ين، “اوْرتوقرافي چاليشمالاريميز و بوُگوٍنکو طلبلر و تکليفلر، وارليق، سايي ۱۳۲-۱، ياز ۱۳۸۳” آدلي يازيسيندا، بو دئگينين آزربايجان تورکجه سينين قورال و ياسالارينا اويماديغي ساولانير (ايدديعا ائديلير). او بو ساويني بئله سؤزله شديرميشدير. ([] ايچينده کي کلمه لر، اصيل مقاله ده ايشله ديله ن کلمه لرين، “سؤزوموز يازيمي”نا گؤره اولان يازيليشلاريدير):

«….. ازهري جنابلاري‌نين [جنابلارينين] اوًزباشينا ايشلَتديگي [ايشله تدييي] بير نئچه سوًزوٍن آذربايجان [آزربايجان] توٍرکجه‌سينده ايشلک [ايشله ک] اوْلماديغيني قئيد ائده‌رک [ائده ره ک]، بعضاَّ [بعضن] بوُ سوًزلرين ياخود يئني يارانميش تِرمينلرين [تئرمينلرين] قوُرولوش جهتيندن آذربايجان [آزربايجان] توٍرکجه‌سي ايله اوُيغون [اويقون] اوْلماديغيني گوًسترمک [گؤسته رک] ايسته‌ييرم [ايسته ييره م]. آمّا [آنجاق] بوُ مطلبه توْخونمادان اوّل، ايکي مسأله‌ني ايضاح ائتمگي [ائتمه يي] لازيم گوًروٍرم [گؤروره م]: بيرينجيسي، اگر بوُ سوًزلر توٍرکيه‌ده [تورکييه ده] ايشلَنيرسه [ايشله نيرسه]، بيزده (آذربايجاندا) [آزربايجان`دا] اوْنلارين ايشلَديلمه‌سينه [ايشله ديلمه سينه] زمين ياراتمير. بئله اوْلورسا، بيزده توٍرکيه [تورکييه] شيوه‌سي قارشيسيندا تابعليک [تابئعليک] حيسّي [حيسسي] ياراناجاقدير. ….. من بوُرادا ازهري جنابلاري‌نين ايشلَتديگي [ايشله تدييي]، توٍرکيه‌ده [تورکييه ده]راييج اوْلان بير نئچه سوًزوٍن آذربايجان [آزربايجان] توٍرکجه‌سي ايله اوُيغون [اويقون] اوْلماديغيني گوًسترير [گؤسته رير]و اوْنلاري ايضاح ائتمک اوٍچوٍن توٍرکجه سوًزلوٍکلريندن ابراهيم اوْلغون و جمشيد درخشانين يازديغي سوًزلوٍگوٍ [سؤزلويو] اساس گوًتوٍروٍرم [گؤتوروره م]. باشقا توٍرکجه سوًزلوٍکلرده همين سوًزلرين باشقا آنلاملاري اوْلا بيلر [اولابيله ر]، آمّا [آنجاق] بوُرادا منيم مقصديم آذربايجان [آزربايجان] شيوه‌سي‌نين پوْزولماغيني [پوزولماسيني] گوًسترمکدير [گؤسته رمکدير]….

….. اوًنَري» [اؤنه ري]: فارسجا «پيشنهاد» کلمه‌سي‌نين يئرينه ايشلَنيبدير [ايشله نيبدير]. ا. اوْلغونون [اولقون`ون] سوًزلوٍگوٍنده [سؤزلويونده] يوْخدور، آمّا [آنجاق] «اوًنرمه» [اؤنه رمه] و «اوًنرگه» [اؤنه رگه] سوًزلري «پيشنهاد» معناسيندا [آنلاميندا] گليبدير. «اوًنَري» [اؤنه ري] سوًزوٍنوٍن قوُرولوشو آذربايجان [آزربايجان] توٍرکجه‌سي‌نين قايدا [قورال]- قانونلاري [ياسالاري] ايله اوُيغون [اويقون] دگيلدير [دئييلدير]. بيزيم توٍرکجه‌ميزده ايکي واريانتلي [چئشيتلي] «آري» و «اَري» شکليچيسي [سون اکي] يالنيز «ديشاري» (= ديشقاري) (فارسجادا «بيرون» معناسيندا) و «ايچَري» [ايچه ري] (فارسجادا «درون» معناسيندا) و رحمتليک تئيمور پيرهاشمي‌نين دئديگينه [دئدييينه] گوًره «اوُجاري» (= اوُجقاري؟) (فارسجادا «مرز»، «ساحل» و «دور») سوًزلرينده ايشلکدير [ايشله کدير]. ايندي، بوُ شکيلچي‌نين بوُ اوٍچ کلمه‌ده ياراتديغي آنلاملاري نظره آلديقدا، ايجازه‌ميز وارمي کي، «اَري» شکيلچيسيني [سون اکيني] «اوًن» سوًزوٍنه بيتيشديريب و «اوًنري» [اؤنه ري] سوًزوٍنوٍ ياراداق؟ مرحوم تئيمور پيرهاشمي [پيرهاشيمي] بير ديلچي اوُستاد اوْلدوغو حالدا، بوُ ايشي بَيَنمه‌ييب [به يه نمه ييب] و «پيشنهاد» سوًزوٍنه موٍعاديل [قارشيليق] «اوًنَل» [اؤنه ل] سوًزوٍنوٍ، «گوًزَل» [گؤزه ل]-ده و «اوًزَل» [اؤزه ل]-ده اوْلان «اَل» شکيلچيسي‌نين واسيطه‌سي [آراجيليغي] ايله ياراديبدير. آمّا [آنجاق] هله ده «اوًنَل» [اؤنه ل] سوًزوٍ يازيچيلاريميز [يازارلاريميز] طرفيندن دوٍزگوٍن [اولوملو] قارشيلانماميشدير”.بای بک

سايين ايبراهيم رفرف`ين يوخاريدا سؤيله ديکلري اؤزه تله نيرسه، بو سونوجلار اورتايا چيخار:

١-”اؤنه ري” کلمه سي، “اؤن” کلمه سينه، “-ه ري” سون اکي آرتيريلاراق ياپيلميشدير،
٢-”-ه ري” سون اکي، آزربايجان تورکجه سينده يالنيز اوچ کلمه ده واردير (ديشاري، ايچه ري، اوجاري)،
٣-يالنيز اوچ کلمه نين ياپيميندا ايشله ديله ن بير اکي، يئني کلمه لر ياراتماقدا ايشله تمه يه ايجازه ميز يوخدور،
۴-”اؤنه ري” سؤزونون قورولوشو، آزربايجان تورکجه سينين ايلکه و ياسالارينا اويقون دئييلدير،
۵-”اؤنه ري” کلمه سينين ايشله ديلمه سي، اؤزباشيناليقدير و آزربايجان شيوه سيني پوزور.

بيزجه يوخاريدا سيرالانان ساولارين (ايدديعالارين)، هئچ بيري دوغرو دئييلدير:

١-سايين ايبراهيم رفرف`ين يوخاريداکي يانليش تثبيتينين نده ني، “اؤنه ري” کلمه سيني “اؤن+ه ري” شکلينده تقطيع ائتمه سي و بو کلمه ني “اؤن” ايله يؤن بيلديره ن “-ه ري” (اسکي بيچيمي “-قاري) سون اکينين بيرله شمه سيندن اورتايا چيخديغيني سانماسيدير. آنجاق گرچه ک دوروم بوندان فرقليدير. يؤن بيلديره ن “-ه ري” اکي، “بليرته ج” و يا ادات ياپان بير اکدير، نه آد. اويسا، “اؤنه ري” کلمه سي “ادات” دئييلدير، “آد”دير. “اؤنه ري” کلمه سي ادات اولماديغيندان دولايي دا، ادات ياپيميندا ايشله ديله ن “–ه ري” اکينين يارديمي ايله ياپيلماميشدير. باشقا بير دئييشله، بو کلمه “اؤن+-ه ري” شکلينده دئييل، “اؤن+-ه ر.+-ي” شکلينده تقطيع ائديلمه ليدير:

الف-”اؤنه ري” کلمه سي، آشاغيداکي کلمه لرده اولدوغو کيمي “اؤنه رمک” فئعلينه، فئعلدن آد ياپان “-ي” سون اکينين اکله نمه سي ايله تؤره ديليبدير:”گؤسته رمک-گؤسته ريGöstәri (گؤسته ر.+-ي: نمايش، تظاهرات)، گؤنده رمک-گؤنده ريGöndәri (گؤنده ر.+-ي: گؤنده ريله ن هر شئي)، باشارماق-باشاريBaşarı (باشار.+-ي: موفقيت)، بئجه رمک-بئجه ريBecәri (بئجه ر.+-ي: مهارت و اوستاليق)، اويارماق-اوياريUyarı (اويار.+-ي)، ايله تمک-ايله تيİlәti (ايله ت.+-ي: مئساژ)، گتيرمک-گتيريGәtiri (گتير.+-ي: بهره)، ….. بو کلمه لرين ياپيمي و قورولوشوندا آزربايجان تورکجه سي قورال و ايلکه لري آچيسيندان، هر هانسي بير يانليشليق و سورون يوخدور.بای بک

ب-اؤنه رمک فئعلينه گلينجه، بو فئعل اؤن+-ه ر بيرله شمه سيندن اورتايا چيخميشدير. بورادا –ه ر، -ار سون اکي، آددان فئعل ياپان بير اکدير و ياپما آنلاميني داشييير: ايچه رمک (ايچ+-ه ر)، سووارماق (سو+و+-ار). بو سون اک اؤزه لليکله بوياقلا ايلگيلي فئعللرين ياپيميندا ايشله کدير: آغارماق (آغ+-ار)، گؤيه رمک (گؤي+-ه ر)، بوزارماق (بوز+-ار)، مورارماق (مور+-ار)، قارارماق (قارا+-ار)، سارارماق (ساري+-ار)، ياشارماق (ياشيل+-ار)، قيزارماق (قيزيل+-ار)، …،

٢-اسکي بيچيمي “-قارو، -گه رو” اولان “-اري”، “-ه ري”، اکي ايسه، يؤن بيرلديره ن بير سون اکدير.

الف: چاغداش و اسکي آزربايجان تورکجه سينده بو سون اکين ايزيني، يالنيز اوچ کلمه ده دئييل، اونا ياخين بليرته جده (اداتدا) گؤرمک مومکوندور: “ايچه ريİçәri “، ديشاريDışarı (تاشقارو)، ايله ريİlәri (آزربايجان تورکجه سينين بير سيرا لهجه لرينده، مئتاتئزه اوغراياراق “ايره لي”)، يوخاريYuxarı (”يوکسه ک”، “يوخوش-يوققوش” کلمه لري ايله کؤکده شدير)، اوجاريUcarı (اوجقاري)، “سينقاروSıñaru ” (چاغداش آزربايجان تورکجه سينده “ساري” اولاراق سؤيله نير)، “آرقيريArqırı ” (آرقورو. چاپراز آنلاميندا، کيتاب-ي دده قورقوت. “آرخا+-ه ري” اولاراق تقطيع ائديليرسه)، “اوزه ريÜzәri ” (”اوز+-ه ري” اولاراق تقطيع ائديليرسه). بو سون اک آراجيليغي ايله ياپيلميش و باشقا تورک ديل و لهجه لرينده ايشله ک اولان بير نئچه کلمه: تؤپؤروTöpörü (”تؤپؤ+-ه ري” اولاراق تقطيع ائديليرسه)، آردقاروArdqaru (قيپچاق تورکجه سينده)، ياغيقاروYağıqaru (اسکي تورکجه ده، دوشمنه قارشي)، ديکه روDikәrü (ديکينه، عوثمانليجادا)، آنگاروAñaru (اونا دوغرو، عوثمانليجادا)، …..

ب-”-ه ري” اکي بير فئعلدن، او فئعلي چوخجا ياپاني بيلديره ن و آدلا اؤن آدلار (صيفتلر) دوزه لدن “–ه ري” اکي ايله قاريشديريلماماليدير. بو ايکينجي سون اکله ياپيلميش بير نئچه کلمه: سوزه ريSüzәri ، کؤچه ريKöçәri (کوچرو)، توتاريTutarı (ائپيلئپسي، صرع)، اوچاريUçarı (سفيه، بوالهوس)، آشاريAşarı –هاشاريHaşarı ، سويتاريSoytarı ، قوشاريQoşarı ، يئته ريYetәri (”يئته ري قده ر” ترکيبينده، به اندازه کافي)، …

٣-بير سيرا ديلچيلر، يئني کلمه لرين ياپيميندا، ياشايان و داها ايشله ک اولان اکلرين ايشله ديلمه سيني يئيله ييرلر (ترجيح ائديرلر). اصلينده بو ديلچيلرين چوخونون آنلاشيلير و اولدوقجا منطيقلي گره کچه لري ده بولونور. آنجاق بو گره کچه لردن يولا چيخاراق، يئني کلمه لرين اونوتولموش يا دا آز ايشله ديله ن اکلرين کؤمه يي ايله ياپيلماسينين يانليش اولدوغو سونوجونا وارماق دوغرو دئييلدير. اؤرنه يين تورکييه تورکجه سينده، تکجه بير کلمه ده (قومسال) وار اولان “–سال” اکي، يئنيدن ديرچه لديليب و يايقين حالا گتيريلميش، و اونون يؤمه يي ايله “بيليمسه ل” کيمي اونلارجا يئني کلمه و يارارلي تعبير تؤره ديلميشدير. بو ايسه تورکجه نين داها دا وارلي و باييماسينا (زنگينله شمه سينه) گتيريب چيخارتميشدير. “-ه ري” اکينين، آزربايجان تورکجه سينده، يالنيز سينيرلي بير نئچه کلمه ده ياشاماسي گرچه ييندن، “بيزيم بو سون اکي ايشله ک حالا گتيرمه ميزه ايجازه ميز اولماديغي” سونوجونو چيخارتماق دا دوزگون بير توتوم دئييلدير.

۴-يوخاريدا سؤيله نه نلره داياناراق، سايين ايبراهيم رفرف`ين دوشونجه سينه قارشين، “اؤنه ري” کلمه سينين قورولوشوندا آزربايجان تورکجه سي آچيسيندان هر هانسي بير سورون يوخدور. “اؤنه رمک” فئعلينين کؤکونه +-ي” سون اکي آرتيريلاراق تؤره ديله ن بو يئني دئگينين ياپيسي، آزربايجان تورکجه سينين قايدا-قانونلارينا بوتونويله و يوزده يوز اويقوندور.بای بک

۵-تورکجه ميزين قورال و ياپيسينا اويقون اولاراق ياپيلان و تؤره ديله ن يئني کلمه و ترکيبلر، نه تک اؤزباشيناليق ساييلمير. بلکه بو لاپ ترسينه، ديليميزين جانلي و گليشميش، يئته نه کلي و يئته رلي بير ديل اولاراق قالماسي اوچون، ياراديجي و تتيک يازار و قوشارلاريميزلاخالقيميزين، گؤره وي و بورجودور.

“اؤنه ر” کلمه سيني “تکليف” و “پيشنهاد” کلمه لري يئرينه ايشله تمک يانليشدير

بير سيرا يازارلاريميز، “تکليف” و “پيشنهاد” کلمه لرينه قارشيليق، “اؤنه ر” کلمه سيني ايشله ديرلر. بونلارين يازيلاريندا سيخجا “اؤنه رلر” (”اؤنه ريلر” يئرينه)، “اؤنه ري” (”اؤنه ريسي” يئرينه)، “اؤنه ر وئردي” (”اؤنه ردي” يئرينه) کيمي کلمه و فئعللره توش گليريک. اويسا، “اؤنه ر” کلمه سيني “تکليف” و “پيشنهاد” يئرينه ايشله تمک، کسينليکله يانليشدير.

الف-بيليندييي کيمي “-ي” اکي “اؤل.- اؤلو”‌ده اولدوغو کيمي، ديليميزده مصدردن آد دوزه لده ‌ن بير اکدير. گونئي آزربايجان و ايراندا بو اکين “-ي، -وu, ü, ı ” فورملاري (اؤلو، دولو، قورخو، يازي، ….) ايشله ک و يايقين اولدوغو حالدا، “-يi ” فورمو بير نئچه کلمه ديشيندا (چکي) يايقين دئييلدير. خالقيميزين بو اکه آليشيق اولماديغي اوچون ده، بعضن يانليشليقلار اوز وئرير. بير سيرا دوروملاردا بو اک آتيلير، اؤرنه يين “اؤنه‌ري” يئرينه” “اؤنه ر”، “سايي” يئرينه “ساي” يازيلير. بير سيرا دوروملاردا دا بو اک باشقا بير اکه چئوريلير، اؤرنه يين “بيلديري” (بيانيه) کلمه سي يانليشليقلا “بيلديريش” و “بيلي” کلمه سي (بيلي “يوردو”ندا) يانليشليقلا “بيليم” اولاراق يازيلير.

ب- “اؤنه‌ ري” کلمه سي، “اؤنه ‌رمک” مصدرينين کؤکونه “-ي” اکي آرتيريلاراق (”ايچه‌رمک”دن “ايچه ري” دوزه لدييي کيمي) ياپيلميشدير. آنجاق بير سيرا شخصلر يانليشليقلا “اؤنه ر” کلمه سيني، “اؤنه ري” کلمه سي يئرينه قوللانيرلار. اويسا، “اؤنه ر!”، آد دئييلدير، بلکه امر صيغه سيدير، “ياز!” کيمي. آد اولان کلمه ايسه، “اؤنه ري”دير (اؤنه ر.+-ي)،”يازي” کيمي. بونون دا اوچونجو شخص تکيل اييه ليک حالي “اؤنه ريسي” (اؤنه ر+ي+سي) اولماليدير. آچ.، آچي (زاويه)، آچيسي؛ چک.، چکي (وزن)، چکيسي؛ وئر.، وئري (داده)، وئريسي؛ ياز.، يازي (نوشته)، يازيسي؛ قاز.، قازي (حفر)، قازيسي؛ …. ندا اولدوغو کيمي. “اؤنه ري” کلمه سي يئرينه، اؤنه ر” کلمه سيني ايشله تمک، “اؤلو” و “دولو” يئرينه، “اؤل” و “دول” کلمه‌ لريني ايشله‌تمک قده ‌ر يانليشدير.بای بک

ج-”پيشنهاد دادن” و “تکليف کردن” مصدرلرينين يئرينه ايسه، فارسجادان اسينله نه ره ک (ايلهام آلاراق) ياپيلميش “اؤنه ري وئرمک” بيله شيک فئعلي ايشله ديله بيله ر. آنجاق داها دوغرو اولاني، بو فئعلين يئرينه، تورکجه اولان “اؤنه رمکÖnǝ” فئعليني ايشله تمکدير. “اؤنه رمک” فئعليدن کؤکه آلان باشقا بير نئچه کلمه نين ايشله ديلمه سينده ده يارار واردير: “اؤنه رگه” (لايحه)، “اؤنه ريش”، “اؤنه رمه” (قضيه)، “اؤنه رتي” (بخش اول يک جمله شرطي). رحمتليک تئيمور پورهاشيمي`نين “تکليف” و “پيشنهاد” کلمه لرينه قارشيليق ايله ري سوردويو “اؤنه ل” کلمه سينه گلينجه، بو کلمه يئني تورکجه ده “اک سوره” (ايضافي مؤهله ت، فرصت اضافي) آنلاميندادير.
گرچه يه هو!

مئهران باهارلي
يکشنبه، ٣٠ نوامبر- ٢٠٠٨
آراگون، اولو سويوق آيي، سيچان ايلي

• داستان-ي احمد-ي حرامي - مئهران باهارلي
• بايراق تارتيشمالارينين گره کليلييي و يارارلاري - مئهران باهارلي
• روسيه-گورجوستان ساواشي و بيز - مئهران باهارلي
• کردستان و کرمانشاهان در جغرافياي تاريخي آزربايجان دوره اسلامي - مئهران باهارلي
• در اعتراض به بازگشائي مدارس استعماري فارسي در آزربايجان و ديگر مناطق ملي ايران - مئهران باهارلي
• آسيميلاسيون پوشاكي - مئهران باهارلي
• ترکان ساکن در جنوب ايران و محروميت از حقوق زبانيشان - مئهران باهارلي
• بايراق تارتيشمالارينين گره کليلييي و يارارلاري - مئهران باهارلي
• تضييق حقوق بشري ترکان جنوب ايران - مئهران باهارلي
• نوشته روشني بيك و جوابيه تقي اراني به آن - مئهران باهارلي

http://www.baybak.com بای بک سایتیندان پرینت اولوب
http://www.11008.baybak.com/il_11008_say_1859.azr یازینین اینترنت آدرسی